Vì sao Hàn Quốc ghi nhận tỷ lệ sinh thấp nhất thế giới

Đặt vấn đề: Tỷ lệ sinh của Hàn Quốc thấp đến mức nào

Hàn Quốc từ lâu đã được nhắc đến như một quốc gia có tỷ lệ sinh thấp nhất thế giới. Trong so sánh quốc tế, tổng tỷ suất sinh của Hàn Quốc thường ở mức thấp hơn cả các nước thành viên Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), cũng như nhiều quốc gia phát triển đã trải qua suy giảm dân số trước đó. Điều này không chỉ đơn thuần có nghĩa là “sinh ít con”, mà còn cho thấy tình trạng một thế hệ không thể thay thế đầy đủ cho thế hệ tiếp theo đã kéo dài trong thời gian dài.

Thông thường, để dân số được duy trì ổn định về lâu dài, người ta cho rằng mỗi phụ nữ cần sinh trung bình khoảng 2,1 con trong suốt cuộc đời. Tuy nhiên, Hàn Quốc đã trong thời gian dài ở mức thấp hơn rất nhiều so với ngưỡng này, và hệ quả là đồng thời xuất hiện các vấn đề như số trẻ sơ sinh giảm, quy mô dân số trong độ tuổi đi học thu hẹp, lo ngại về sự biến mất của các địa phương, và lực lượng trong độ tuổi lao động suy giảm. Tỷ lệ sinh thấp ở Hàn Quốc không chỉ là vấn đề lựa chọn cá nhân, mà còn được quốc tế chú ý vì là kết quả của sự tác động phức hợp giữa cơ cấu kinh tế, thị trường lao động, môi trường nhà ở và văn hóa gia đình.

Những chỉ số then chốt để hiểu về tỷ lệ sinh

Để nhìn đúng vấn đề sinh đẻ, cần phân biệt và hiểu một số thống kê cơ bản.

• Tổng tỷ suất sinh (TFR): số con trung bình mà một phụ nữ được dự đoán sẽ sinh trong thời kỳ sinh sản. Đây là chỉ số được dùng phổ biến nhất trong so sánh quốc tế.
• Số trẻ sinh ra: số trẻ thực tế chào đời trong một năm. Dù tỷ lệ sinh không đổi, nếu số phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ giảm thì số trẻ sinh ra cũng có thể giảm.
• Tỷ suất sinh thô: số trẻ sinh ra trên 1.000 dân. Chỉ số này cho thấy quy mô sinh đẻ so với tổng dân số.
• Cơ cấu dân số: phân bố dân số theo nhóm tuổi. Khi nhóm trẻ giảm và nhóm cao tuổi tăng, nền tảng cho sinh đẻ về lâu dài cũng suy yếu.

Các chỉ số này có liên hệ với nhau. Ví dụ, ở Hàn Quốc, không chỉ tổng tỷ suất sinh thấp mà bản thân dân số trong độ tuổi có thể sinh con cũng đang giảm. Vì vậy, ngay cả khi tỷ lệ sinh giữ nguyên, số trẻ sinh ra vẫn có thể giảm nhanh hơn. Chính vì cấu trúc này, vấn đề sinh thấp càng về sau càng khó giải quyết.

Gánh nặng chi phí nhà ở, giáo dục và nuôi dạy con

Một trong những nguyên nhân lớn nhất thường được nhắc đến khi nói về tỷ lệ sinh thấp ở Hàn Quốc là chi phí cao để sinh và nuôi con. Đặc biệt, gánh nặng nhà ở tập trung ở khu vực thủ đô đã khiến ngay từ vạch xuất phát, việc kết hôn và sinh con trở nên khó khăn.

Với nhiều người trẻ, việc có được chỗ ở ổn định gần như được xem là điều kiện tiên quyết để kết hôn. Nhưng giá nhà cao cùng áp lực tiền thuê nhà và tiền đặt cọc đã làm chậm thời điểm tự lập, và điều đó lại kéo theo việc kết hôn muộn hơn. Kết hôn càng muộn thì thời điểm sinh con đầu lòng càng bị lùi lại, và kết quả là khả năng có ít con hơn sẽ tăng lên.

Gánh nặng chi phí giáo dục cũng rất lớn. Trong xã hội Hàn Quốc, ngoài giáo dục công lập, cạnh tranh học thêm tư nhân cũng vận hành rất mạnh. Nhiều bậc cha mẹ nhìn việc sinh con không chỉ là vấn đề sinh kế, mà còn là câu hỏi “liệu mình có đủ khả năng hỗ trợ con hay không”. Vì vậy, việc giảm số con hoặc trì hoãn sinh con trở thành lựa chọn phổ biến.

Chi phí nuôi dưỡng và chăm sóc con cái cũng không thể xem nhẹ.

• Chi phí gửi nhà trẻ, mẫu giáo
• Khoảng trống chăm sóc sau giờ học
• Chi phí chăm sóc bổ sung đối với gia đình có cả hai vợ chồng đi làm
• Chi phí dài hạn do bệnh tật, giáo dục, mở rộng chỗ ở

Cuối cùng, nhiều hộ gia đình cảm thấy ngay cả việc nuôi dạy tốt một đứa trẻ cũng đã rất vất vả, nên việc sinh con thứ hai hay thứ ba lại càng trở thành lựa chọn khó khăn hơn.

Việc làm bấp bênh và sự bất định về tương lai của thế hệ trẻ

Sinh con là một quyết định chỉ có thể đưa ra khi con người có niềm tin vào tương lai. Tuy nhiên, thế hệ trẻ ở Hàn Quốc đang cảm nhận rất rõ sự bất ổn về việc làm và thu nhập. Khoảng cách giữa lao động chính thức và phi chính thức, chênh lệch lương giữa doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp vừa và nhỏ, cùng với cạnh tranh việc làm ngày càng gay gắt, đều là những bối cảnh quan trọng khiến việc kết hôn và sinh con bị trì hoãn.

Đặc biệt, nếu trong giai đoạn đầu sự nghiệp không tìm được công việc ổn định, thì kế hoạch nhà ở, kết hôn và sinh con đều bị đẩy lùi. Thời gian càng dài phải ở trong các hợp đồng ngắn hạn hoặc công việc bấp bênh, thì càng khó xây dựng kế hoạch gia đình dài hạn. Cộng thêm lạm phát và thu nhập thực tế trì trệ, nỗi lo “bây giờ sinh con liệu có ổn không” càng lớn.

Văn hóa làm việc kéo dài giờ cũng là một vấn đề. Dù đã cải thiện so với trước, Hàn Quốc vẫn còn khá mạnh văn hóa công sở lấy công việc làm trung tâm. Nếu giờ tan làm muộn, khó có lịch làm việc dự đoán trước, và việc nghỉ phép không thực sự tự do, thì rất khó để vừa yêu đương, vừa kết hôn, vừa nuôi con. Cuối cùng, nhiều người trẻ không phải vì không muốn sinh con, mà là vì không nhìn thấy một tương lai có thể gánh vác được nên đành trì hoãn hoặc từ bỏ.

Sự thay đổi trong giá trị về hôn nhân và gia đình

Sự suy giảm tỷ lệ sinh không thể chỉ giải thích bằng lý do kinh tế. Ở Hàn Quốc, quan niệm về hôn nhân và gia đình cũng đang thay đổi nhanh chóng. Trước đây, kết hôn và sinh con được xem là con đường đời tự nhiên khi trưởng thành; nhưng nay, chúng được nhìn nhận như một trong nhiều lựa chọn sống có thể chọn.

Số người chọn sống độc thân ngày càng tăng, và ngay cả khi kết hôn, áp lực rằng nhất định phải có con cũng đã giảm đi. Khi xu hướng coi trọng hạnh phúc cá nhân, phát triển bản thân, thời gian rảnh, sự nghiệp và chất lượng các mối quan hệ ngày càng mạnh hơn, thì sinh con không còn là nghĩa vụ hiển nhiên nữa.

Ngoài ra, kỳ vọng về bình đẳng giới cũng là một thay đổi quan trọng. Nhiều phụ nữ không chỉ xem trọng bản thân việc kết hôn, mà còn quan tâm đến việc sau hôn nhân, gánh nặng việc nhà và chăm con được chia sẻ công bằng đến đâu. Nam giới cũng cảm thấy áp lực lớn từ vai trò trụ cột truyền thống. Nói cách khác, sự thay đổi giá trị xoay quanh hôn nhân và sinh con không chỉ là sự gia tăng của chủ nghĩa cá nhân, mà còn là tín hiệu cho thấy mô hình gia đình cũ không còn hấp dẫn nữa.

Đứt gãy sự nghiệp và khó khăn trong cân bằng công việc - gia đình

Khi tìm hiểu về tỷ lệ sinh thấp ở Hàn Quốc, một yếu tố đặc biệt quan trọng là nguy cơ gián đoạn sự nghiệp của phụ nữ. Nhiều phụ nữ cho rằng việc sinh con và nuôi con có thể gây tổn thất lớn cho con đường nghề nghiệp của họ. Thực tế, sau khi sinh con, các vấn đề như giảm cơ hội thăng tiến, bị loại khỏi công việc, hay khó quay lại thị trường lao động đã nhiều lần được chỉ ra.

Dù có chế độ nghỉ thai sản và nghỉ chăm con, trên thực tế nhiều người vẫn khó sử dụng một cách tự do. Ở các doanh nghiệp vừa và nhỏ hoặc tổ chức thiếu nhân lực, việc nghỉ phép thường đi kèm với áp lực tâm lý, và không ít trường hợp lo ngại bị bất lợi khi quay lại làm việc. Việc nam giới sử dụng nghỉ chăm con cũng đang tăng, nhưng vẫn chưa thể nói là đã được phổ biến đầy đủ do văn hóa tổ chức và nỗi lo giảm thu nhập.

Vấn đề này không chỉ là lựa chọn cá nhân của phụ nữ. Nếu cấu trúc xã hội khiến khi có con, gánh nặng chăm sóc thường dồn lên một phía, thường là phụ nữ, thì tỷ lệ sinh khó có thể tăng. Cần có niềm tin rằng có thể duy trì đồng thời công việc và gia đình thì quyết định sinh con mới trở nên khả thi. Vì vậy, vấn đề sinh thấp cũng gắn chặt với bình đẳng giới trong thị trường lao động.

Vì sao các chính sách khuyến sinh của chính phủ bị hạn chế hiệu quả

Chính phủ Hàn Quốc đã triển khai nhiều chính sách khác nhau trong thời gian dài để đối phó với tỷ lệ sinh thấp. Các biện pháp tiêu biểu gồm trợ cấp sinh con, trợ cấp nuôi con, hỗ trợ chăm sóc trẻ, ưu đãi thuế, và hỗ trợ điều trị vô sinh. Tuy vậy, nhiều ý kiến cho rằng hiệu quả cảm nhận được vẫn còn hạn chế.

Lý do lớn nhất là cốt lõi của vấn đề không chỉ đơn giản là thiếu tiền mặt. Các khoản hỗ trợ một lần có thể giảm bớt chi phí ban đầu khi sinh con, nhưng điều mà người dân lo lắng hơn nhiều là ổn định nhà ở, triển vọng thu nhập dài hạn, khả năng duy trì sự nghiệp, hạ tầng chăm sóc, và áp lực cạnh tranh giáo dục. Nếu không giải tỏa được sự bất an mang tính cấu trúc, thì chỉ hỗ trợ tiền mặt thôi rất khó thay đổi quyết định sinh con.

Một hạn chế khác là chính sách được vận hành rời rạc.

• Thiếu liên kết giữa chính sách nhà ở và chính sách sinh con
• Khoảng cách giữa giảm giờ làm và cảm nhận thực tế về hỗ trợ nuôi con
• Vấn đề tập trung dân cư ở thủ đô và ứng phó chưa đầy đủ với sự biến mất của địa phương
• Tốc độ chậm trong việc lan tỏa văn hóa chăm sóc bình đẳng giới

Nói cách khác, sinh thấp không phải là vấn đề có thể giải quyết bằng một bộ ngành đơn lẻ hay ngân sách ngắn hạn. Nếu điều kiện sống tổng thể không thay đổi, hiệu quả chính sách cũng sẽ bị giới hạn.

Nhiệm vụ phía trước: Những thay đổi cần thiết để tỷ lệ sinh phục hồi

Để tỷ lệ sinh phục hồi, điều ưu tiên không phải là khuyến khích đơn thuần, mà là xây dựng một xã hội nơi việc sinh con không làm cuộc sống sụp đổ. Trọng tâm là khiến người dân cảm thấy kết hôn và sinh con không phải là “hy sinh”, mà là một lựa chọn khả thi và bền vững.

Trước hết, ổn định nhà ở là rất quan trọng. Cần tăng nguồn cung nhà ở và sự ổn định của hình thức thuê để thanh niên và các cặp vợ chồng mới cưới có thể sinh sống mà không phải gánh nợ quá lớn. Thứ hai, cần cải cách thị trường lao động. Phải có việc làm ổn định, giờ làm có thể dự đoán, giảm làm việc quá dài giờ, và bảo đảm thực chất quyền sử dụng nghỉ chăm con.

Thứ ba, cần xây dựng mạng lưới chăm sóc thật dày. Không chỉ mở rộng cơ sở giữ trẻ, mà còn phải phát triển đồng thời chăm sóc sau giờ học cho học sinh tiểu học, chăm sóc khẩn cấp, và dịch vụ chăm sóc cộng đồng để giảm gánh nặng cho các gia đình có cả hai vợ chồng đi làm. Thứ tư, cần hình thành văn hóa gia đình bình đẳng giới. Nếu cấu trúc khiến việc nhà và chăm con tiếp tục dồn lên phụ nữ, thì rất khó phục hồi tỷ lệ sinh.

Cuối cùng, phát triển cân bằng vùng miền cũng rất quan trọng. Nếu việc làm, giáo dục, y tế và nguồn lực văn hóa tập trung quá mức ở khu vực thủ đô, thì chi phí nhà ở và áp lực cạnh tranh sẽ tiếp tục tăng. Chỉ khi ở các địa phương cũng có thể thiết kế một cuộc sống ổn định, nền tảng sinh đẻ của toàn xã hội mới được mở rộng.

Tỷ lệ sinh thấp ở Hàn Quốc không phải là kết quả của việc cá nhân không muốn có con. Đó là sự phản ánh của một cấu trúc xã hội tích tụ nhà ở đắt đỏ, cạnh tranh khốc liệt, việc làm bấp bênh, mất cân bằng giới, và thiếu hụt chăm sóc. Vì vậy, lời giải cũng phải mang tính dài hạn và cấu trúc. Muốn nâng tỷ lệ sinh, trước hết cần xây dựng một xã hội nơi con người có thể tin vào tương lai.