So sánh kinh tế giữa Mỹ và Trung Quốc

1. Ý nghĩa của việc so sánh kinh tế Mỹ và Trung Quốc

Mỹ và Trung Quốc hiện là hai trụ cột vận hành nền kinh tế thế giới. Mỹ từ lâu đã là nền kinh tế lớn nhất thế giới và là trung tâm của trật tự tài chính quốc tế, còn Trung Quốc sau nhiều thập kỷ tăng trưởng nhanh kể từ thời kỳ cải cách mở cửa đã vươn lên thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Sản xuất, tiêu dùng, thương mại, công nghệ và chính sách tài chính của hai nước này đều tác động trực tiếp đến tốc độ tăng trưởng, lạm phát và dòng vốn đầu tư của các quốc gia khác.

Điều quan trọng của việc so sánh này không chỉ là xem nền kinh tế nước nào lớn hơn. Mỹ và Trung Quốc có sự khác biệt rất lớn về cơ cấu kinh tế, mô hình tăng trưởng, năng lực cạnh tranh ngành và sức ảnh hưởng tiền tệ. Vì vậy, khi nhìn hai nước cùng lúc, chúng ta có thể hiểu sâu hơn nền kinh tế thế giới đang đi về đâu, chuỗi cung ứng và bá quyền công nghệ đang được tái định hình như thế nào, và các nền kinh tế mới nổi cũng như các nước phát triển sẽ đón nhận những cơ hội gì.

2. So sánh quy mô kinh tế và tốc độ tăng trưởng

Xét riêng về quy mô kinh tế, Mỹ vẫn là nền kinh tế số 1 thế giới theo GDP danh nghĩa. Tính theo USD danh nghĩa, Mỹ vẫn đứng trước Trung Quốc, phản ánh thu nhập bình quân đầu người cao, khu vực dịch vụ khổng lồ và sức mạnh của đồng USD. Trong khi đó, Trung Quốc đã bám sát Mỹ nhờ công nghiệp hóa nhanh và năng lực sản xuất quy mô lớn.

Nếu xét theo sức mua tương đương (PPP), câu chuyện lại khác. Theo GDP tính theo sức mua, vốn phản ánh chênh lệch mức giá, Trung Quốc thường được đánh giá là đã vượt Mỹ. Điều này đến từ mức giá hàng hóa và dịch vụ trong nước tương đối thấp, nền tảng nhu cầu nội địa khổng lồ và quy mô sản xuất rộng lớn của Trung Quốc. Nói cách khác, Mỹ có ảnh hưởng mạnh hơn về tài chính quốc tế và thị trường vốn, nhưng về sức mạnh kinh tế thực phản ánh qua sản xuất và quy mô tiêu dùng nội địa, Trung Quốc có sự hiện diện rất lớn.

Về tốc độ tăng trưởng gần đây, Trung Quốc không còn duy trì mức tăng hai chữ số như trước, nhưng vẫn thường ghi nhận mức tăng cao hơn Mỹ. Mỹ, với tư cách là nền kinh tế phát triển trưởng thành, có tốc độ tăng trưởng ổn định nhưng tương đối thấp; còn Trung Quốc đang cố gắng duy trì giai đoạn tăng trưởng trung bình cao dù phải đối mặt với áp lực từ điều chỉnh bất động sản, nợ chính quyền địa phương và biến động nhân khẩu học.

Tóm lại, có thể nhìn nhận như sau:

• GDP danh nghĩa: Mỹ dẫn đầu
• GDP theo sức mua: Trung Quốc dẫn đầu hoặc gần như dẫn đầu
• Tốc độ tăng trưởng gần đây: Trung Quốc thường cao hơn nhưng biến động lớn hơn
• Thu nhập bình quân đầu người: Mỹ vượt xa

3. Cơ cấu ngành và năng lực cạnh tranh cốt lõi

Đặc điểm lớn nhất của kinh tế Mỹ là cơ cấu thiên về dịch vụ. Các lĩnh vực như tài chính, công nghệ thông tin, y tế, dịch vụ chuyên môn, nội dung số, giáo dục và phần mềm đều phát triển rất mạnh. Tỷ trọng sản xuất đã giảm so với trước, nhưng Mỹ vẫn duy trì năng lực cạnh tranh hàng đầu thế giới trong các ngành chiến lược như hàng không vũ trụ, thiết kế bán dẫn, công nghiệp quốc phòng và công nghệ sinh học.

Ngược lại, Trung Quốc nổi bật với vai trò cường quốc sản xuất. Nước này có năng lực sản xuất quy mô lớn hàng đầu thế giới trong nhiều lĩnh vực như điện tử, máy móc, thép, hóa chất, dệt may, pin, điện mặt trời và thiết bị viễn thông. Đặc biệt, Trung Quốc đã mở rộng năng lực cạnh tranh từ vai trò gia công lắp ráp đơn thuần sang xe điện, pin, thiết bị công nghiệp và một số ngành sản xuất công nghệ cao.

Sự khác biệt về cơ cấu ngành cũng ảnh hưởng đến cách vận hành nền kinh tế của hai nước.

• Mỹ: tiêu dùng, tài chính, dịch vụ công nghệ, thương hiệu, sở hữu trí tuệ
• Trung Quốc: sản xuất quy mô lớn, hạ tầng, chuỗi cung ứng chế tạo, năng lực xuất khẩu

Mỹ mạnh về đổi mới sáng tạo và hiệu quả sử dụng vốn, còn Trung Quốc mạnh về tốc độ sản xuất và lợi thế kinh tế theo quy mô. Chính sự khác biệt này cũng là lý do khiến hai nước vừa cạnh tranh với nhau vừa khó có thể thay thế hoàn toàn lẫn nhau.

4. Vai trò trong thương mại, xuất nhập khẩu và chuỗi cung ứng toàn cầu

Trung Quốc là một trong những quốc gia thương mại lớn nhất thế giới, đặc biệt có vị thế áp đảo trong xuất khẩu hàng hóa. Tỷ trọng của Trung Quốc rất lớn trong các mặt hàng như thiết bị điện tử, máy móc, đồ gia dụng, nội thất, dệt may, thiết bị điện mặt trời, pin và các sản phẩm liên quan đến xe điện. Nhiều tập đoàn đa quốc gia đã sử dụng Trung Quốc như một trung tâm sản xuất then chốt, đưa nước này trở thành trung tâm của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Mỹ cũng là một cường quốc thương mại hàng đầu thế giới, nhưng cơ cấu có phần khác. Mỹ có thế mạnh trong thiết bị công nghệ cao, máy bay, nông sản, năng lượng, phần mềm và xuất khẩu dịch vụ. Đồng thời, do quy mô tiêu dùng rất lớn, Mỹ cũng nhập khẩu cực kỳ nhiều. Đặc biệt, Mỹ có năng lực cạnh tranh mạnh trong thương mại dịch vụ và các ngành có giá trị gia tăng cao, đồng thời đóng vai trò là thị trường khổng lồ hấp thụ nhu cầu toàn cầu.

Nếu so sánh vai trò trong chuỗi cung ứng toàn cầu, có thể thấy:

• Trung Quốc: công xưởng của thế giới, trung tâm sản xuất hàng trung gian và thành phẩm
• Mỹ: thị trường tiêu dùng cuối cùng, tiêu chuẩn công nghệ, nhà cung cấp dịch vụ giá trị cao và thiết bị cốt lõi

Gần đây, do căng thẳng Mỹ - Trung, thuế quan, kiểm soát công nghệ và rủi ro địa chính trị, chuỗi cung ứng đang được tái cấu trúc. Các doanh nghiệp đang đa dạng hóa cơ sở sản xuất sang Việt Nam, Ấn Độ, Mexico để giảm phụ thuộc vào Trung Quốc. Tuy nhiên, hạ tầng, lao động tay nghề cao và hệ sinh thái linh kiện của Trung Quốc vẫn rất mạnh, nên việc thay thế hoàn toàn trong ngắn hạn là điều khó khăn.

5. Năng lực công nghệ, đổi mới sáng tạo và sức cạnh tranh doanh nghiệp

Trong lĩnh vực công nghệ và đổi mới sáng tạo, Mỹ vẫn được đánh giá là quốc gia mạnh nhất. Mỹ sở hữu các tập đoàn công nghệ lớn như Apple, Microsoft, Nvidia, Alphabet, Amazon và Meta, đồng thời giữ vị trí dẫn đầu trong trí tuệ nhân tạo, thiết kế bán dẫn, điện toán đám mây, công nghệ sinh học và công nghiệp vũ trụ. Hệ thống đại học hàng đầu thế giới, hệ sinh thái vốn đầu tư mạo hiểm và văn hóa khởi nghiệp cũng là những lợi thế lớn của Mỹ.

Trung Quốc cũng đang tăng tốc rất nhanh. Các doanh nghiệp như Huawei, Tencent, Alibaba, BYD và CATL đang thể hiện năng lực cạnh tranh cao trong viễn thông, nền tảng số, xe điện và pin. Trung Quốc đã tăng mạnh đầu tư cho nghiên cứu và phát triển, đồng thời nằm trong nhóm dẫn đầu thế giới về số lượng đơn đăng ký bằng sáng chế. Đặc biệt, trong pin, điện mặt trời, xe điện và một số công nghệ viễn thông, Trung Quốc còn cho thấy khả năng dẫn dắt thị trường toàn cầu.

Tuy nhiên, tính chất cạnh tranh công nghệ của hai nước có phần khác nhau.

• Mỹ: mạnh về công nghệ nền tảng, phần mềm, bán dẫn tiên tiến, nền tảng toàn cầu
• Trung Quốc: mạnh về thương mại hóa quy mô lớn công nghệ ứng dụng, đổi mới gắn với sản xuất, tốc độ phổ cập phần cứng

Trong các ngành công nghệ cao nhạy cảm như bán dẫn, Mỹ đang tìm cách duy trì ưu thế thông qua thiết bị, thiết kế, phần mềm và mạng lưới đồng minh. Trong khi đó, Trung Quốc coi tự chủ công nghệ là chiến lược quốc gia và đang tập trung vào nội địa hóa cũng như tự chủ chuỗi cung ứng.

6. Hệ thống tài chính và sức ảnh hưởng của tiền tệ

Trong lĩnh vực tài chính, ưu thế của Mỹ là rất rõ rệt. Đồng USD là đồng tiền dự trữ quan trọng nhất thế giới, giữ vai trò trung tâm trong thanh toán thương mại quốc tế, dự trữ ngoại hối, giao dịch hàng hóa và phát hành trái phiếu toàn cầu. Thị trường trái phiếu chính phủ Mỹ là lớn nhất và thanh khoản cao nhất thế giới, còn thị trường vốn Mỹ với trung tâm là New York là đầu mối then chốt của dòng vốn đầu tư toàn cầu.

Hệ thống tài chính của Trung Quốc có quy mô rất lớn, nhưng mức độ quốc tế hóa vẫn còn hạn chế. Đồng nhân dân tệ đang dần tăng tỷ trọng trong thanh toán quốc tế và dự trữ ngoại hối, nhưng vẫn còn khoảng cách rất lớn so với USD. Do Trung Quốc kiểm soát vốn tương đối chặt và mức độ mở cửa tài chính chưa hoàn toàn, nhiều đánh giá cho rằng nhân dân tệ khó có thể thay thế USD trong ngắn hạn.

Về ổn định tài chính, hai nước cũng có sự khác biệt.

• Mỹ: thị trường vốn sâu và mở, đồng USD mạnh, mức độ tin cậy thể chế cao
• Trung Quốc: cấu trúc xoay quanh các ngân hàng lớn, khả năng can thiệp của chính phủ mạnh, tồn tại rủi ro nợ và bất động sản

Mỹ có khả năng hấp thụ cú sốc lớn nhờ hệ thống tài chính dựa trên thị trường, nhưng cũng đối mặt với rủi ro biến động lãi suất và bong bóng tài sản tài chính. Trung Quốc có lợi thế trong quản lý khủng hoảng nhờ khả năng kiểm soát của chính phủ, nhưng nợ chính quyền địa phương, bất động sản yếu và phân bổ vốn kém hiệu quả là những vấn đề mang tính cấu trúc.

7. Khác biệt về dân số, thị trường lao động và thị trường nội địa

Một trong những lợi thế lớn nhất của Trung Quốc trong thời gian dài là dân số và lực lượng lao động khổng lồ. Quy mô dân số trong độ tuổi lao động rất lớn đã tạo nền tảng cho tăng trưởng sản xuất và mở rộng xuất khẩu, đồng thời góp phần hình thành một thị trường tiêu dùng khổng lồ. Tuy nhiên, gần đây do tỷ lệ sinh thấp, già hóa dân số và vấn đề việc làm của thanh niên, “cổ tức dân số” như trước đã suy yếu.

Mỹ có dân số ít hơn Trung Quốc, nhưng trong số các nước phát triển thì vẫn là quốc gia còn dư địa tăng dân số tương đối tốt. Dòng nhập cư, năng suất cao và cấu trúc thị trường lao động linh hoạt là những điểm mạnh quan trọng của kinh tế Mỹ. Thị trường lao động Mỹ có mức lương cao và sức mua lớn, từ đó tạo nên một thị trường nội địa rất mạnh.

Về thị trường nội địa, cả hai nước đều thuộc nhóm hàng đầu thế giới nhưng có tính chất khác nhau.

• Thị trường nội địa Mỹ: thu nhập bình quân đầu người cao, nền kinh tế thiên về tiêu dùng, sức mạnh của thương hiệu và dịch vụ
• Thị trường nội địa Trung Quốc: nền tảng dân số khổng lồ, tiềm năng mở rộng tầng lớp trung lưu, tồn tại chênh lệch giữa các khu vực

Nói cách khác, Mỹ là thị trường tiêu dùng mạnh về chất lượng, còn Trung Quốc là thị trường tiêu dùng khổng lồ về quy mô. Trong tương lai, việc Trung Quốc có chuyển đổi thành công sang mô hình tăng trưởng dựa vào tiêu dùng hay không, và việc Mỹ có tiếp tục nâng cao năng suất cũng như thu hút lao động hay không, sẽ là những biến số quan trọng.

8. Triển vọng tương lai và tác động đến kinh tế thế giới

Trong tương lai, cạnh tranh kinh tế Mỹ - Trung nhiều khả năng sẽ không chỉ là cuộc đua về quy mô, mà còn là cuộc cạnh tranh dài hạn kết hợp giữa công nghệ, chuỗi cung ứng, tiền tệ, chính sách công nghiệp và địa chính trị. Mỹ sẽ tìm cách duy trì ưu thế dựa trên công nghệ tiên tiến, bá quyền tài chính và mạng lưới đồng minh, trong khi Trung Quốc sẽ cố gắng thu hẹp khoảng cách thông qua nền tảng sản xuất, mở rộng nhu cầu nội địa và tự chủ công nghệ.

Tác động đến kinh tế thế giới cũng sẽ rất lớn. Chính sách thuế quan, quy định về bán dẫn, biến động tỷ giá và các gói kích thích kinh tế của hai nước đều ảnh hưởng rộng khắp, từ giá nguyên liệu thô đến dòng vốn vào các nền kinh tế mới nổi. Đặc biệt, nếu chuỗi cung ứng chuyển từ mô hình xoay quanh Mỹ - Trung sang đa cực hơn, các quốc gia ở châu Á, Bắc Mỹ, châu Âu, Ấn Độ và Mỹ Latinh có thể sẽ có thêm cơ hội mới.

Những điểm cần theo dõi trong thời gian tới gồm:

• Trung Quốc có thể duy trì năng suất và đổi mới sáng tạo trong giai đoạn tăng trưởng trung bình hay không
• Mỹ có thể tiếp tục vai trò dẫn dắt kinh tế trong bối cảnh thâm hụt ngân sách và chia rẽ chính trị hay không
• Cạnh tranh bá quyền công nghệ sẽ làm gia tăng sự tách rời hơn là hợp tác hay không
• Chuỗi cung ứng toàn cầu có chuyển sang ưu tiên ổn định hơn là hiệu quả hay không

Tóm lại, Mỹ và Trung Quốc là hai trụ cột của nền kinh tế thế giới với những thế mạnh khác nhau. Mỹ mạnh về tài chính, công nghệ và độ tin cậy thể chế, còn Trung Quốc mạnh về sản xuất, quy mô và năng lực chuỗi cung ứng. Thay vì một bên nhanh chóng thay thế hoàn toàn bên kia, nhiều khả năng cấu trúc vừa cạnh tranh vừa phụ thuộc lẫn nhau sẽ còn tiếp diễn trong một thời gian dài. Những thay đổi của hai cường quốc kinh tế này sẽ tiếp tục là biến số quan trọng nhất quyết định tăng trưởng toàn cầu, trật tự thương mại và chiến lược công nghiệp trong tương lai.